आजको आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) युगमा सूचना तथा सञ्चार प्रविधि (ICT) को महत्व झन् व्यापक र अपरिहार्य बनेको छ। विगतमा ICT केवल डेटा भण्डारण र सञ्चारको माध्यम मात्र थियो भने, आज यो AI लाई चलायमान बनाउने “इन्जिन” साबित भएको छ। एआई र आईसीटी एकअर्काका पूरक हुन्—बिना आईसीटी पूर्वाधार एआईले काम गर्न सक्दैन, र बिना एआई आईसीटी अपूर्ण देखिन्छ।
आजको सन्दर्भमा ICT को महत्वलाई निम्नलिखित बुँदाहरूमा स्पष्ट पार्न सकिन्छ:
१. एआई (AI) का लागि मेरुदण्ड (Backbone)
AI प्रणालीलाई प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न विशाल मात्रामा डेटा (Big Data), शक्तिशाली कम्प्युटिङ क्षमता (High Performance Computing), उच्च गतिको इन्टरनेट तथा क्लाउड कम्प्युटिङ आवश्यक हुन्छ। यी सबै आवश्यक पूर्वाधार ICT ले उपलब्ध गराउँछ।
उदाहरणका लागि, ChatGPT, Google Gemini, Microsoft Copilot, Image Generator, Voice Assistant, Facial Recognition System, Self-driving Car जस्ता AI प्रणालीहरू लाखौं–करोडौं डेटा विश्लेषण गरेर काम गर्छन्। यस्ता प्रणालीलाई निरन्तर इन्टरनेट, सुरक्षित सर्भर, क्लाउड स्टोरेज, नेटवर्किङ तथा डेटा सेन्टरको आवश्यकता पर्दछ, जुन सबै ICT अन्तर्गत पर्दछन्।
यदि ICT को पूर्वाधार उपलब्ध नभएको भए AI प्रणालीले न डेटा प्राप्त गर्न सक्थ्यो, न सिक्न सक्थ्यो, न त प्रयोगकर्तासँग प्रभावकारी रूपमा अन्तरक्रिया गर्न सक्थ्यो। त्यसैले ICT लाई AI को मेरुदण्ड (Backbone) मानिन्छ।
२. सूचना आदान–प्रदानलाई छिटो, सरल र विश्वव्यापी बनाउने
ICT को सबैभन्दा ठूलो योगदान सूचना तथा ज्ञानलाई संसारभर छिटो र सजिलै उपलब्ध गराउनु हो। AI प्रणालीहरू पनि इन्टरनेट, क्लाउड तथा डिजिटल नेटवर्कमार्फत विश्वभरका प्रयोगकर्तासम्म पुगिरहेका छन्।
आज एउटा व्यक्तिले नेपालबाट AI प्रयोग गरेर केही सेकेन्डमै विश्वका कुनै पनि कुनामा रहेका व्यक्तिसँग जानकारी आदान–प्रदान गर्न सक्छ। भिडियो कन्फरेन्स, ईमेल, सामाजिक सञ्जाल, क्लाउड स्टोरेज तथा AI आधारित अनुवाद प्रणालीहरूले भाषा तथा दूरीको बाधा हटाइदिएका छन्।
यसरी ICT ले AI लाई विश्वव्यापी सेवा प्रदान गर्ने वातावरण तयार गरेको छ।
३. शिक्षामा क्रान्तिकारी परिवर्तन
AI र ICT को संयुक्त प्रयोगले शिक्षण–सिकाइ प्रक्रियामा ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ।
आज विद्यार्थीहरूले:
- अनलाइन कक्षा लिन सक्छन्।
- डिजिटल नोट तथा ई–बुक प्रयोग गर्न सक्छन्।
- AI Tutor बाट व्यक्तिगत मार्गदर्शन प्राप्त गर्न सक्छन्।
- स्वचालित अभ्यास तथा मूल्याङ्कन गर्न सक्छन्।
- भिडियो, सिमुलेसन तथा एनिमेसनमार्फत जटिल विषय सजिलै बुझ्न सक्छन्।
शिक्षकहरूले पनि:
- डिजिटल सामग्री तयार गर्न,
- प्रश्नपत्र निर्माण गर्न,
- प्रस्तुतीकरण बनाउन,
- विद्यार्थीको प्रगति विश्लेषण गर्न,
- व्यक्तिगत सिकाइ योजना तयार गर्न AI तथा ICT प्रयोग गरिरहेका छन्।
यसले शिक्षालाई थप प्रभावकारी, विद्यार्थी–केन्द्रित तथा प्रविधिमैत्री बनाएको छ।
४. स्वास्थ्य सेवामा गुणस्तरीय सुधार
ICT र AI को प्रयोगले स्वास्थ्य क्षेत्रमा उल्लेखनीय परिवर्तन ल्याएको छ।
आज अस्पतालहरूले डिजिटल मेडिकल रेकर्ड राख्छन्। AI ले एक्स–रे, MRI, CT Scan लगायतका रिपोर्ट विश्लेषण गरी रोग पहिचान गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
Telemedicine को माध्यमबाट टाढा रहेका बिरामीले पनि विशेषज्ञ चिकित्सकसँग भिडियोमार्फत परामर्श लिन सक्छन्।
यसले स्वास्थ्य सेवा अझ छिटो, भरपर्दो र सबैका लागि पहुँचयोग्य बनाएको छ।
५. व्यापार तथा उद्योगमा उत्पादनशीलता वृद्धि
व्यापार क्षेत्रमा ICT र AI को प्रयोग अत्यन्त तीव्र रूपमा बढिरहेको छ।
AI ले ग्राहकको व्यवहार विश्लेषण गर्छ, बिक्रीको पूर्वानुमान गर्छ, स्वचालित ग्राहक सेवा (Chatbot) सञ्चालन गर्छ तथा व्यवसायिक निर्णयमा सहयोग पुर्याउँछ।
ICT को माध्यमबाट:
- ई–कमर्स सञ्चालन,
- अनलाइन बैंकिङ,
- डिजिटल भुक्तानी,
- इनभेन्ट्री व्यवस्थापन,
- लेखा प्रणाली,
- डिजिटल मार्केटिङ
जस्ता कार्यहरू सहज भएका छन्।
यसले व्यवसायलाई समय, लागत तथा श्रम बचत गर्दै बढी उत्पादनशील बनाएको छ।
६. सरकारी सेवा (E-Governance) लाई प्रभावकारी बनाउने
ICT को प्रयोगले सरकारी सेवाहरू डिजिटल हुँदै गएका छन्।
नागरिकहरूले अहिले:
- अनलाइन आवेदन दिन,
- कर तिर्न,
- नागरिकता तथा राहदानीका लागि आवेदन गर्न,
- सरकारी सूचना प्राप्त गर्न,
- सार्वजनिक सेवा प्रयोग गर्न
इन्टरनेटकै माध्यमबाट सक्षम भएका छन्।
AI को प्रयोगले सरकारी तथ्याङ्क विश्लेषण, सेवा व्यवस्थापन तथा निर्णय प्रक्रियालाई अझ प्रभावकारी बनाइरहेको छ।
७. अनुसन्धान तथा नवप्रवर्तनमा सहयोग
वैज्ञानिक अनुसन्धान, अन्तरिक्ष अध्ययन, मौसम पूर्वानुमान, कृषि अनुसन्धान तथा औद्योगिक विकासमा AI र ICT को भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण छ।
ICT ले विशाल मात्रामा डेटा सङ्कलन तथा प्रशोधन गर्न सहयोग गर्छ भने AI ले त्यस डेटा विश्लेषण गरी नयाँ निष्कर्ष निकाल्न सहयोग पुर्याउँछ।
यसले अनुसन्धानलाई छिटो, सटीक तथा वैज्ञानिक बनाएको छ।
८. साइबर सुरक्षा (Cyber Security) मजबुत बनाउने
डिजिटल प्रणाली बढ्दै जाँदा साइबर आक्रमणको जोखिम पनि बढेको छ।
ICT ले सुरक्षित नेटवर्क, फायरवाल, इन्क्रिप्सन तथा सुरक्षा प्रणाली उपलब्ध गराउँछ भने AI ले असामान्य गतिविधि पहिचान गरी साइबर आक्रमणलाई समयमै रोक्न सहयोग गर्छ।
यसले व्यक्तिगत तथा संस्थागत सूचना सुरक्षित राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
९. रोजगारी तथा नयाँ सीप विकास
AI र ICT को विकाससँगै नयाँ–नयाँ पेशा तथा रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना भएका छन्।
जस्तै:
- AI Engineer
- Data Scientist
- Machine Learning Engineer
- Software Developer
- Cyber Security Expert
- Cloud Engineer
- Digital Marketing Specialist
- UI/UX Designer
यस्ता क्षेत्रमा दक्ष जनशक्तिको माग दिनप्रतिदिन बढिरहेको छ।
यसले युवाहरूलाई आधुनिक प्रविधिसम्बन्धी सीप सिकेर विश्वव्यापी रोजगारी प्राप्त गर्ने अवसर प्रदान गरेको छ।
१०. दिगो विकास (Sustainable Development) मा योगदान
AI र ICT ले वातावरण संरक्षण, स्मार्ट कृषि, स्मार्ट सिटी, ऊर्जा व्यवस्थापन तथा प्राकृतिक विपद् व्यवस्थापनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेका छन्।
AI ले मौसमको पूर्वानुमान, बाढी तथा पहिरोको जोखिम विश्लेषण, पानी तथा विद्युतको प्रभावकारी व्यवस्थापन गर्न सहयोग गर्दछ।
यसले दिगो विकास लक्ष्य (SDGs) प्राप्त गर्न समेत महत्वपूर्ण योगदान पुर्याइरहेको छ।
निष्कर्ष
आजको आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) युगमा सूचना तथा सञ्चार प्रविधि (ICT) केवल कम्प्युटर वा इन्टरनेट प्रयोग गर्ने माध्यम मात्र होइन, सम्पूर्ण डिजिटल समाजको आधारशिला बनेको छ। AI को विकास, सञ्चालन तथा विस्तार ICT बिना सम्भव छैन। शिक्षा, स्वास्थ्य, व्यापार, उद्योग, अनुसन्धान, कृषि, सरकारी सेवा, सञ्चार तथा दैनिक जीवनका लगभग सबै क्षेत्रमा ICT र AI को संयुक्त प्रयोगले अभूतपूर्व परिवर्तन ल्याएको छ।
भविष्य अझ बढी AI केन्द्रित हुँदै जाने भएकाले ICT सम्बन्धी ज्ञान, डिजिटल सीप तथा प्रविधिको सही प्रयोग प्रत्येक विद्यार्थी, शिक्षक, कर्मचारी, व्यवसायी तथा नागरिकका लागि अपरिहार्य बन्दै गएको छ। त्यसैले आधुनिक युगमा प्रतिस्पर्धी, दक्ष र सफल बन्न ICT र AI सम्बन्धी ज्ञान तथा सीप विकास गर्नु समयको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता हो।
